مقدمه

هر گونه کار ترویجی و هر گونه نیاز سنجی برای اجرای یک پروژه روستایی نیاز به شناخت از مسایل و گرد آوری اطلاعات دارد . در کار ترویج جهت کسب این اطلاعات و ارزشیابی در مورد پروژه ها از روش های مختلفی استفاده می شود . در گذشته این شناخت و یادگیری از سطح روستا به کمک روش های پیمایشی صورت می گرفت. محقق پرسشنامه ای را در سطح روستا تهیه می کرد و با جمع آوری اطلاعات آن به جمع آوری اطلاعات از روستا می پرداخت . اما چمبرز با مطرح کردن 5 سوگیری نسبت به این روش موضع گیری کرده و با مخاطب قرار دادن این گونه محققان از آنها به عنوان جهانگردان روستایی نام می برد . این سوگیری ها عبارتند از :

1- سوگیری حرفه ای : محققان به خاطر نوع آموزش های حرفه ای که در شهرها دیده اند قادر به دیدن مشکلات روستاییان نیستند .

سوگیری شخصی:به دلایل شخصی مثل درآمد بالا در شهرها یا احساس ناخوشایندی از دیدن وضع محرومان تمایلی به دیدن فقرا ندارند .

در دهه 70 میلادی به توجه به مشکلات فوق در روش های متعارف تحقیقات توسعه روستایی ، روش RRAمطرح می گردد . RRAیا به عبارتی ارزیابی سریع روستایی مطالعه ای است که توسط چند گروه تخصصی حداقل 4روز و حداکثرسه هفته با کمک روش های مصاحبه ، مشاهده منظم ، عکس و ضبط در شرایط محلی مناطق روستایی انجام و تشخیص داده می شود . ]4[در سال 1988 بحث مشارکت در پروژه های روستایی جایگاه ویژه ای می یابد و به همین دلیل در اوایل دهه 90 PRAکه دارای وجهه مشارکتی بیشتری نسبت به RRAاست مطرح می شود . ]1[

PRAیا به عبارتی ارزشیابی مشارکتی روستایی تکنیکی است که برای جمع آوری اطلاعات بر مبنای اطلاعات جامعه و نیازهایشان برای استفاده در برنامه های توسعه جامعه و سواد آموزی به کار می رود . تکنیک ها شامل استفاده از نقشه ها ، جداول زمان بندی ، ماتریس ها و نمودارهایی است که از منابع محلی استفاده می کنند . ]8[

مفاهیم اصلی PRAعبارتند از :

اصول PRA

مشارکت: مردم محلی در فعالیت های PRA به عنوان ابزاری برای گسترش رهیافت مشارکتی در توسعه مهم هستند .

کار جمعی:تا این اندازه مهم است که اعتبار داده های PRA وابسته به تقابل غیر رسمی افراد ذینفع است . بهتر است که از تیمی متشکل از مردم محلی با اطلاع از وضعیت منطقه ، سنت ها و ساختارهای اجتماعی وهمین طور افراد بومی و غیر بومی با یک ترکیب تکمیلی از افراد با اطلاعات تجربی استفاده شود . یک تیمی متعادل با تنوعی از مسایل اجتماعی -اقتصادی ، فرهنگی ، جنسیتی و مسایل عمومی .

انعطاف پذیری:PRAطرح و چهارچوب کلی برای یک فرد حرفه ای ارایه نمی دهد . ترکیب تکنیک ها که برای توسعه مفیدند باید بوسیله اندازه و مهارت تیم PRA زمان و منابع قابل دسترس و موضوع و محل کار تعیین می شود .

اجتناب از بهینه: در رابطه با زمان و پول کارا بوده داشتن اطلاعات کافی برای ارائه تصمیمات و پیشنهادات ضروری است . ]6[به عبارتی سعی می شود به جای جمع آوری اطلاعات فراوان و گاهاٌ بی ارتباط با موضوع که می تواند پرهزینه باشد حداقل اطلاعاتی که ضروری است جمع شود و در هزینه صرفه جویی شود .

روش های PRA

نقشه :شاید بهترین رهیافت برای آغاز عملیات ارزشیابی باشد که شامل تسهیلات اجتماعی ، ساختار خانوادگی و شخصی دارایی ها و بدهی ها باشد . نقشه را می توان مثلا روی زمین ترسیم کرد .

مدل ها: اگر به نقشه ترسیم شده مثلا نقشه ای که روی زمین است سنگ و چوب و چیز های این چنینی اضافه کنیم آن را مدل می گویند .

ایجاد سیاهه اجتماعی: نحوه ایجاد آن و خود آن اهمیت دارد . شاید یکی از روش های تهیه آن از طریق پرسش های نیمه باز باشد . در این روش مجموعه ای از اطلاعات افراد را تهیه می کنیم . در روش پرسشنامه نیمه باز سوالات از پیش ثابت نبوده و هر سوال و جواب می تواند تداعی کننده سوال بعدی باشد .

جلسات بحث گروهی : گروه ها باید شامل افرادی باشند که حاضر به بیان عقاید خود بوده و در عین حال برای کارایی بهتر مناسب است که حداقل دو متخصص در این گروه ها باشد یکی برای آغاز بحث و جهت دادن به آن و دیگری برای نوشتن و ضبط مطالب .

رتبه بندی ترجیهات : این عامل خود می تواند به عنوان یخ شکنی در آغاز مصاحبه عمل کرده و افراد را تشویق به بحث نماید . ترجیهات شامل مشکلات روستا ، موانع یا خواسته ها و نیازهای روستاییان است . در واقع مردم ترجیح می دهند در مورد مسایلی صحبت کنند که خود تمایل به صحبت در آن زمینه دارند .

رتبه بندی معیشت: از جهات زیر مهم است :

نمودار فصلی و تاریخی:که می تواند در مورد تعیین زمان بارندگی ، تقاضای کار ، فعالیت های کشاورزی(اعم از گله داری ، شکار و ماهی گیری) تهیه چوب و سوخت ، بیماری ها ، مهاجرت برای کار ، ذخایر غذایی و ... شود .

نقشه های اطلاعاتی:در آن ارتباطات سیاسی ، دشمنی ها ، دشمنی های خانوادگی و نوع رابطه پیچیده فقرا و ثروتمندان را نشان می دهد . این نقشه از آن جهت اهمیت دارد که در عرض چند هفته که مروج در روستاست نمی تواند تمام مسایل را شناخته و این روش به وی می تواند کمک کند . ]7[

لازم به تذکر است که کلیه روش های بالا و تهیه این الگوها باید توسط خود روستاییان صورت گیرد و ترغیب و هدایت آن ها به این سمت از ضروریات PRAاست .

PRA و سنجش نیازهای گروه هدف

نیازسنجی عبارت است از فرایندی نظام یافته و اصولی برای تعیین اولویت ها و تصمیم گیری درباره چگونگی برنامه ریزی تدوین و اجرای عملیات برنامه است . در واقع شناخت وضعیت فعلی و شرایط مطلوب و تعیین شکاف ها و درنتیجه برنامه ریزی و اولویت بندی برای آن ها .]3[ PRAبا ابزارهایی که دارد می تواند در تعیین این نیازها اقدام کند .

از طرفی بعد از اجرای هر پروژه می توان باز ازPRAجهت تعیین میزان موفقیت اهداف استفاده کرد . این موضوع خصوصا می تواند در نحوه توزیع امکانات ایجاد شده که آیا همه قشرهای جامعه را در بر می گیرد یا نه استفاده کرد ، می توان قبل از آن با رتبه بندی افراد وضعیت نسبی مالی روستاییان را پیدا کرده و سپس به بررسی نحوه توزیع خدمات پرداخت .

ارزیابی درجه قابلیت اعتماد داده ها:

با توجه به این که معمولا PRAارزشیابی غیر رسمی است عده ای معتقدند که به سختی می توان داده های حاصل از ارزشیابی مشارکتی را با داده های واقعی یکی دانست . به هر سو پرتی چهارچوبی به صورت زیر را جهت حل این مشکل ارایه می دهد:

مخاطرات PRA می تواند منجر به مسایل ذیل شود :

نتیجه گیری

PRAرهیافتی است که به جهت بررسی و ارزشیابی حقیقی روستاییان صورت گرفته و عمدتا بر محور مشارکت مردمی است .علت ایجاد این رهیافت نیز عدم کارایی مناسب دیگر روش های یادگیری و ارزشیابی در روستا بوده است .

مشارکت ، کار جمعی ، انعطاف پذیری از اصول آن بوده و مدل ها ، نقشه ها ، تهیه سیاهه و نقشه های اطلاعاتی از ابزار آن است .می توان از این روش جهت تعیین نیازها و اولویت های روستا استفاده کرد و در پایان برنامه جهت تطبیق برنامه با اهداف استفاده نمود . هدف این نوع ارزیابی را می توان در توانمند سازی ، ایجاد روحیه شادمانی از فرایند ارزشیابی دانست و البته نباید از مخاطراتی که این رهیافت را دچار خطا می کند غفلت کرد . لذا امروزه ضروری است جهت شناخت بهتر روستاییان از خود آن ها کمک گرفت و هدف این رویکرد جدید نیز همین است .

مراجع به کار رفته:

1-شعبانعلی فمی ، حسین - و دیگران - رهیافت ها و فنون مشارکت در ترویج و توسعه روستایی - انتشارات موسسه توسعه روستایی ایران

2-چمبرز ، رابرت - ترجمه علیرضا خرمایی- چالش با حرفه ها -انتشارات روستا و توسعه

3-سوانسون ، برتون ئی و دیگران -ترجمه غلامحسین صالح نسب و دیگران - بهبود ترویج کشاورزی - انتشارات جهاد کشاورزی

4- اسدی ، -جزوه مدیریت و ارزشیابی طرح های کشاورزی و توسعه روستایی ، دانشگاه تهران

5-Participatory rural appraisial-IISDnet-avilable at www.iisd.org

6- Participatory rural appraisial-The world bank participation sourcebook-analable at www.worldbank.com

7-Bartle,p-Methods of participatory appraisial-community empowerment-

available at www.scn.org

8-What is the Participatory Rural Appraisal-the LinguaLinks Library, Version 4.0, published on CD-ROM by SIL International, 1999-available at www.sil.org